تسویه در اختیار معامله هر قرارداد در بازار مالی، یک شروع، یک مسیر و یک مقصد نهایی دارد. 

"تسویه" همان مقصد نهایی و مرحله ای است که در آن، تعهدات در زمان از پیش تعیین شده به واقعیت تبدیل میشوند. در واقع تسویه فرآیندی است که مشخص میکند سود یا زیان شما در زمان معین چگونه به دستتان میرسد و قرارداد چطور بسته میشود. در بازار اختیار معامله، تسویه به شکل های مختلفی انجام میشود که شناخت آنها برای مدیریت دارایی ها لازم است. 

در بورس ایران ما معمولاً دو نوع تسویه اصلی داریم: 

• تسویه فیزیکی
 تسویه فیزیکی مربوط به زمانی است که قصد تحویل دارایی پایه را داریم. این بخش برای کسانی که دیدگاه میان مدت و بلندمدت دارند مهم است. در تسویه فیزیکی، مبلغ کل دارایی پایه به قیمت اعمال از حساب خریدار کسر و به حساب فروشنده اضافه میشود و روز کاری بعد دارایی پایه به پرتفوی خریدار منتقل میشود.

  فرآیند اجرا:
 پرداخت وجه توسط خریدار: وجهی که خریدار باید به فروشنده پرداخت کند با فرمول زیر قابل محاسبه است: 
• تحویل دارایی پایه توسط فروشنده: فروشنده موظف است تعداد مشخص شده از دارایی پایه را در پرتفوی خود داشته باشد تا به خریدار تحویل دهد. 
• نقش اتاق پایاپای: شرکت سپرده گذاری مرکزی، دارایی پایه را از فروشنده میگیرد و به خریدار میدهد و پول را از خریدار به فروشنده منتقل میکند. 
مهلت ثبت درخواست تسویه فیزیکی: در تسویه فیزیکی، فرآیند در روز سررسید انجام میشود و دارنده اختیار معامله تا ساعت ۱۵ همان روز فرصت دارد درخواست خود را از طریق کارگزاری خود ثبت کند. 

نکته
  در تسویه فیزیکی، خریدار میتواند کل یا بخشی از دارایی پایه را مورد اعمال قرار دهد. اگر خریدار در روز سررسید مبلغ کافی در حسابش نباشد، نمیتواند فرآیند اعمال فیزیکی را تکمیل کند و ممکن است بخشی از حق اعمال قرارداد سوخت شود. بنابراین مدیریت نقدینگی در این روش اهمیت بالایی دارد. 

مثال
 فرض کنید : ۱۴۰۴/۰۷/۰۲ تاریخ سررسید قراردادهای اختیار معامله خودرو است:
 اگر خریدار در ضخود ۷۱۱۹ قصد انجام تسویه فیزیکی دارد؛ باید به ازای هر قرارداد مبلغ ارزش معامله معادل ۵۰۰*۱۰۰۰*۱=۵۰۰۰۰۰ (۱۰۰۰ اندازه قرارداد  ۱* تعداد قرارداد اختیار معامله* ۱۰۰۰ اندازه قرارداد) وجه آزاد داشته باشد و درخواست تسویه خود را ثبت کند و فروشنده نیز در کد بورسی خود به ازای هر قرارداد ۱۰۰۰ واحد سهم خودرو داشته باشد.
 بورس سهم را به کد بورسی خریدار و وجه را به موجودی فروشنده منتقل میکند و تسویه فیزیکی انجام میشود. 
اگر خریدار در طخود۷۱۱۷  درخواست تسویه فیزیکی ثبت کند؛ باید به ازای هر قرارداد ۱۰۰۰ واحد سهم خودرو در کد بورسی خود خریداری کند و مجموع وجه تضمین در قرارداد طخود ۷۱۱۷ و وجه آزاد فروشنده نیز مبلغ ارزش معامله معادل ۱*۱۰۰۰*۳۰۰=۳۰۰۰۰۰ را به ازای هر قرارداد پوشش دهد. بورس وجه را به موجودی خریدار و سهم را به کد بورسی فروشنده منتقل میکند و تسویه فیزیکی انجام میشود.

 تسویه نقدی
 در بازار اختیار معامله، وقتی به روز سررسید نزدیک میشویم، باید تکلیف سود و زیان مشخص شود. تسویه نقدی یعنی به جای اینکه دارایی پایه بین خریدار و فروشنده جابه جا شود، فقط «مابه التفاوت قیمت دارایی پایه و قیمت اعمال» به صورت پول نقد جابه جا میشود.

 چرا از تسویه نقدی استفاده میکنیم؟
 • راحتی و سرعت: نیازی به درگیری با فرآیند انتقال دارایی پایه و پرداخت کارمزدهای نقل و انتقال مالکیت نیست.
 • عدم نیاز به نقدینگی سنگین: در تسویه فیزیکی خریدار باید مبلغ کل دارایی پایه را داشته باشد، اما در تسویه نقدی فقط سود جابه جا میشود و نیاز به نقدینگی کلان ندارد. 
• کسب سود بیشتر: زمانی که قرارداد اختیار کمتر از ارزش ذاتی معامله میشود یا به اصطلاح دارای حباب منفی است، تسویه نقدی باعث کسب سود بیشتر نسبت به فروش قرارداد اختیار در بازار میشود. 

مهلت ثبت درخواست تسویه نقدی 
فرآیند تسویه نقدی یک روز قبل از سررسید انجام میشود. معاملات تا ساعت ۱۲:۳۰ ادامه دارد و دارنده اختیار معامله نیز تا ساعت ۱۵ همان روز فرصت دارد، درخواست خود را ثبت کند. در تسویه نقدی، قیمت پایانی دارایی پایه یک روز قبل از تاریخ سررسید، ملاک تسویه است.
 به عنوان مثال، اگر تاریخ سررسید قرارداد ۲ مهر باشد و شما درخواست تسویه را یک روز کاری قبل، یعنی در ۱ مهر، ارسال کنید، قیمت پایانی همان روز (۱ مهر) ملاک تسویه خواهد بود. در صورتی که سهم در تاریخ سررسید بسته شود و قابل معامله نباشد، تسویه نقدی بر اساس قیمت پایانی آخرین روزی که سهم باز بوده، انجام میگیرد و این قیمت معیار محاسبه تسویه خواهد بود. 

مثال
  تسویه نقدی در اختیار خرید: فرض کنید شما اختیار خرید سهمی با قیمت اعمال ۸۰۰۰ ریال را دارید. اگر در تاریخ سررسید، قیمت سهم به ۱۰۰۰۰ ریال برسد، شما میتوانید از این اختیار بهره برده و سهم را با قیمت پایین تر خریداری کنید. در این صورت، مبلغی معادل ۲۰۰۰ ریال به عنوان سود نقدی از تفاوت قیمت سهم و قیمت اعمال به دست خواهید آورد. این موقعیت برای شما امکان سرمایه گذاری سودآور را فراهم میکند. 
• تسویه نقدی در اختیار فروش: در صورتی که اختیار فروش سهمی با قیمت اعمال ۸۰۰۰ ریال داشته باشید و در تاریخ سررسید، قیمت سهم به ۶۰۰۰ ریال کاهش یابد، شما میتوانید با فروش این حق، مبلغی معادل ۲۰۰۰ ریال (تفاوت قیمت سهم و قیمت اعمال) را به عنوان سود دریافت کنید. این استراتژی به شما امکان میدهد از کاهش قیمت سهم بهره مند شوید.

اگر فروشنده درخواست تسویه نقدی را رد کند چه اتفاقی می‌افتد؟


در سررسید قرارداد اختیار معامله، دارنده موقعیت خرید می‌تواند مطابق ضوابط تسویه، درخواست خود را برای اعمال قرارداد ثبت کند.

در تسویه نقدی، مابه‌التفاوت مربوط به اعمال قرارداد به‌صورت نقدی تسویه می‌شود.

نکته مهم اینجاست که درخواست تسویه نقدی خریدار الزاماً به معنی انجام قطعی تسویه نقدی نیست و طرف مقابل می‌تواند مطابق مقررات مربوط، با تسویه نقدی موافقت نکند.

در این حالت، اگر قرارداد قابلیت ورود به مرحله تسویه فیزیکی را داشته باشد، فرآیند می‌تواند به تسویه فیزیکی منتقل شود.

اگر قرارداد وارد مرحله تسویه فیزیکی شود اما فروشنده نتواند الزامات لازم برای ایفای تعهد را فراهم کند، ممکن است نکول رخ دهد.

نکول یعنی دارنده موقعیت فروش، تعهدی را که در نتیجه اعمال قرارداد بر عهده او قرار گرفته است، مطابق مقررات انجام ندهد.

بنابراین به زبان ساده:

رد تسویه نقدی = لزوماً نکول نیست.

اما اگر پس از آن، قرارداد مشمول تسویه فیزیکی شود و فروشنده نتواند تعهد خود را در مرحله فیزیکی انجام دهد، موضوع می‌تواند به نکول فروشنده منجر شود.