وجه تضمین (Margin) در بازار اختیار معامله

«وجه تضمین» پولی است که فقط از فروشندگان قرارداد (کسانی که متعهد میشوند) گرفته میشود تا بورس مطمئن شود آنها به تعهدشان عمل میکنند. خریداران نیازی به پرداخت وجه تضمین ندارند چون فقط حق دارند و تعهدی ندارند. 

 در بازار آپشن،«خریدار» با پرداخت مبلغی، حقِ انتخاب پیدا میکند؛ اما «فروشنده» در ازای دریافت آن مبلغ، متعهد میشود که در آینده طبق قرارداد عمل کند. بورس برای اطمینان از اینکه او حتماً به تعهدش عمل میکند، مبلغی را در حساب او بلوکه میکند که به آن «وجه تضمین» میگویند. در بورس ایران، فروشنده با چند نوع وجه تضمین اصلی سر و کار دارد که دانستن تفاوت آنها برای مدیریت سرمایه لازم است:

این مبلغ «شرطِ ورود» به معامله است. در همان لحظه ای که میخواهید یک قرارداد را بفروشید، بورس طبق فرمولهای مشخصی محاسبه میکند که حداقل چه مبلغی باید در حسابتان باشد تا اجازه داشته باشید آن تعهد را بپذیرید.

 چرا وجه تضمین اولیه ثابت نیست؟ وجه تضمین اولیه برای همه قراردادها یکسان نیست. بورس با فرمولهای خاصی (که شامل درصدی از قیمت سهم پایه و قیمت اعمال است) محاسبه میکند که ریسکِ لغو تعهد توسط شما چقدر است. هرچه سهم پرنوسانتر باشد، این عدد بالاتر میرود.

 نقش بازدارندگی: این وجه در واقع جلوی معاملات هیجانی را میگیرد. یعنی کسی نمیتواند با ۱ میلیون تومان، تعهدِ فروشِ ۱۰ میلیارد تومان دارایی پایه را بدهد. 

 این مبلغ «شرطِ ماندن» در معامله است. برخلاف وجه تضمین اولیه که فقط یک بار در شروع کار چک میشود، «وجه تضمین لازم» یک عدد زنده و پویاست. بورس هر لحظه با توجه به قیمتِ جدید دارایی پایه وجه تضمین لازم تغییر میکند. 

 وجه تضمین جبرانی مبلغی است که مشتری در پاسخ به اخطار افزایش وجه تضمین (Margin Call) باید به حساب نزد کارگزار واریز کند تا موجودی به سطح لازم برسد و از وضعیت اخطار خارج شود. این وجه تضمین باعث میشود ریسک تغییرات روزانه بازار به سرعت پوشش داده شود. فروشنده میتواند با افزایش موجودی یا بستن بخشی از موقعیتهای باز، از وضعیت کال مارجین خارج شود. 

حداقل وجه تضمین برابر با ۷۰ درصد وجه تضمین لازم است.  اگر موجودی حساب فروشنده کمتر از حداقل وجه تضمین باشد، کارگزار اخطارهای تحت عنوان Call Margin صادر میکند.  فروشنده موظف است با واریز وجه نقد یا تعدیل موقعیتهای باز، وجه تضمین خود را به سطح لازم برساند.  عدم اقدام در مهلت اعلامی، اجازه میدهد کارگزار به جای مشتری موقعیتها را بسته و از موجودی برای جبران زیان استفاده کند. 

  بازار بورس هر لحظه قیمت دارایی پایه را چک میکند. فرض کنید  شما متعهد شده اید سهمی را ۱۰۰۰ تومان بفروشید. اگر قیمت سهم در بازار از ۱۰۰۰ تومان به ۱۲۰۰ تومان برسد، تعهد شما «بیشتر» شده است. در نتیجه بورس بلافاصله «وجه تضمین لازم» شما را بالا میبرد. 

 وجه تضمین لازم لزوماً نباید فقط پول نقد باشد. بورس اجازه میدهد کل این ضمانت یا بخشی از آن را با خودِ دارایی پایه پر کنید. 

 وجه تضمین لازم شاخصی برای امنیت حساب شما است. وقتی این عدد به کل دارایی شما نزدیک میشود، یعنی زنگ خطر به صدا درآمده است. اگر این عدد از دارایی شما «بیشتر» شود، شما وارد وضعیت کال مارجین (درخواست وجه مازاد) میشوید و کارگزار به شما هشدار میدهد که حساب را شارژ کنید. 

هنر یک فروشنده آپشن این است که موجودی حسابش همیشه از «وجه تضمین لازم» بیشتر باشد. اگر به دلیل نوسانات بازار، وجه تضمین لازمِ شما از کل موجودی نقد و دارایی های بلوکه شده تان بیشتر شود، شما وارد وضعیت «مارجین کال» میشوید. در این حالت، بورس به شما اخطار میدهد که یا باید مبلغ جدید به حساب واریز کنید و یا بخشی از قراردادهایتان را ببندید تا ضمانت کافی برای مابقی تعهداتتان وجود داشته باشد. 

نکته: جهت خروج از وضعیت اخطار  (Margin Call)، افزایش موجودی باید به اندازه ی رسیدن به وضعیت نرمال، یعنی موجودی به اندازه وجه تضمین لازم باشد.

 • وجه تضمین فقط برای «فروشنده» است. 

• این پول در حساب شما میماند اما تا زمانی که قرارداد باز است، اجازه برداشت آن را ندارید.

 • فرمول محاسبه وجه تضمین کمی پیچیده است و توسط شرکت سپرده گذاری مرکزی اعلام میشود، اما سیستم های معاملاتی آن را به صورت خودکار برایتان حساب میکنند. 

نکول در لغت به معنای خودداری از انجام تعهد یا زیر قول زدن است. در بازارهای مالی، وقتی فروشنده نمیتواند یا نمیخواهد به وعدهای که داده عمل کند، میگوییم نکول اتفاق افتاده است. در قراردادهای اختیار معامله، موضوع نکول حساسیت بالایی دارد. همانطور که میدانید، در این قراردادها خریدار حق انتخاب دارد، اما فروشنده «متعهد» است. یعنی اگر خریدار تصمیم بگیرد از حق خود استفاده کند (اعمال کند)، فروشنده موظف است طبق قرارداد، دارایی پایه را بخرد یا بفروشد. 

خطر نکول زمانی پیش می آید که قیمتها در بازار جابجا شوند و انجام قرارداد برای فروشنده زیان ده باشد. در این شرایط ممکن است فروشنده وسوسه شود که از اجرای قرارداد سر باز زند یا اصلاً مبلغ لازم و دارایی پایه کافی برای انجام آن را نداشته باشد. برای جلوگیری از این اتفاق و حفظ اعتماد در بازار، بورس سازوکارهای محکمی را طراحی کرده است تا احتمال نکول به صفر برسد.

 

 اصلیترین ابزار بورس برای جلوگیری از نکول، همان وجه تضمین است که از فروشنده دریافت میکنند. این مبلغ به عنوان یک تضمین در اختیار بورس میماند تا اگر فروشنده نخواست یا نتوانست به تعهدش عمل کند، بورس از آن وجه برای جبران خسارت خریدار استفاده کند.

 بورس اجازه نمیدهد که ضرر فروشنده از کل دارایی و وجه تضمین او بیشتر شود. با محاسبه لحظه ای وجه تضمین لازم، به محض اینکه موجودی فروشنده به مرز خطر برسد، به او اخطار داده میشود (کال مارجین) و اگر حسابش را شارژ نکند، بورس خودش قرارداد او را میبندد تا کار به مرحله نکول نرسد. 

در بازار سرمایه، نهادی به نام اتاق پایاپای وجود دارد که ضامن نهایی معاملات است. اتاق پایاپای در واقع بین خریدار و فروشنده قرار میگیرد. خریدار و فروشنده هر دو از طریق اتاق پایاپای با یکدیگر طرف هستند. اگر فروشنده ای نکول کند، اتاق پایاپای خودش خسارت خریدار را پرداخت میکند و سپس از طریق قانونی و با استفاده از وجوه تضمین بلوکه شده، با فروشنده خاطی تسویه حساب میکند.

 در ادامه مبحث نکول، باید بدانیم که نکول فروشنده در زمان سررسید قرارداد (یعنی زمانی که خریدار قصد استفاده از حق خود را دارد) به دو شکل کلی اتفاق میافتد. این دسته بندی بر اساس نوع دارایی است که فروشنده در تحویل آن کوتاهی کرده است: 

این نوع نکول زمانی رخ میدهد که قرارداد از نوع «خرید» (Call Option) باشد و خریدار بخواهد سهم را با قیمت اعمال از فروشنده بخرد. در این حالت، فروشنده موظف است دارایی پایه را به حساب خریدار منتقل کند. اگر در روز تسویه، فروشنده دارایی پایه را به تعداد کافی در سبد خود نداشته باشد یا به هر دلیلی دارایی پایه را منتقل نکند، نکول در تحویل رخ داده است. 

در این شرایط، بورس از وجه تضمین فروشنده استفاده میکند تا خسارت خریدار را جبران کند و معمولاً جریمه ای هم برای فروشنده در نظر میگیرد. نکول در پرداخت وجه نقد (نکول نقدی) این نوع نکول مربوط به زمانی است که قرارداد از نوع «فروش» (Put Option)  باشد و خریدار بخواهد دارایی پایه را با قیمت اعمال به فروشنده بفروشد.

 در اینجا فروشنده متعهد است که مبلغ دارایی پایه را به خریدار پرداخت کند. اگر در زمان سررسید، موجودی نقدی فروشنده در حساب عملیاتی اش کافی نباشد و نتواند مبلغ خرید را تامین کند، نکول نقدی اتفاق افتاده است. در این وضعیت نیز اتاق پایاپای وارد عمل شده و از محل وجوه تضمین و تضامین فروشنده، مبلغ لازم برای تسویه با خریدار را استخراج میکند. 

بورس برای حفظ اعتبار معاملات، برخوردهای انضباطی و مالی مشخصی با فروشنده نکول کننده انجام میدهد که شامل موارد زیر است: 

• برداشت از وجه تضمین: اولین قدم، برداشت خسارت خریدار از پول بلوکه شده فروشنده است. 

• جریمه نقدی: علاوه بر مبلغ خسارت، یک درصد از ارزش معامله به عنوان جریمه کارشناسی و جریمه نکول از فروشنده کسر میشود. 

• محدودیت در معاملات: در مواردی که نکول تکرار شود یا سنگین باشد، ممکن است دسترسی کد معاملاتی فرد برای انجام معاملات فروش در بازار مشتقه برای مدتی مسدود شود. مبلغ جریمه فرد نکول کرده از طریق فرمول زیر محاسبه می شود: 

جریمه فرد نکول کرده = تعداد موقعیت های نکول شده×اندازه قرارداد×قیمت اعمال×(یک درصد)

به زبان ساده، در بورس های استاندارد مثل بورس ایران، به دلیل وجود سختگیری ها و وجوه تضمین، عملاً ریسک نکول برای خریدار وجود ندارد و او مطمئن است که در صورت لزوم حقش ضایع نخواهد شد.