موقعیت‌های معاملاتی

 ورود و خروج از بازار اختیار معامله در بازار سهام، وقتی سهمی را میخرید، مالک آن میشوید و هر وقت بخواهید میتوانید آن را بفروشید. اما در بازار اختیار معامله، شما با «قراردادها» سروکار دارید. 

هر معامله ای که انجام میدهید، در واقع یک «موقعیت» برای شما ایجاد میکند که نشان دهنده وضعیت حضور شما در آن قرارداد است. درک این موقعیتها به شما کمک میکند تا بدانید در هر لحظه کجای بازار ایستاده اید و چطور باید از یک معامله خارج شوید.

 به طور کلی، ما با دو مرحله اصلی روبرو هستیم: ایجاد (باز کردن) و تسویه (بستن). برای درک بهتر نحوه ورود و خروج از این بازار، باید با دو مفهوم کلیدی «موقعیت باز» و «بستن موقعیت» آشنا شویم. 

به تعداد کل قراردادهای خریده یا فروخته شده نه مجموع هر دوی آنها با هم، موقعیت باز گفته می شود؛ به عبارت دیگر به تعداد قراردادهای آپشنی گفته می شود که هنوز تسویه نشده و سررسید آنها فرا نرسیده است، فارغ از اینکه موقعیت اختیار خرید یا اختیار فروش باشد. سقف تعداد موقعیتهای باز قراردادهای اختیار معامله سقف موقعیت های باز در بازار اختیار معامله، به حداکثر تعداد قراردادهایی گفته میشود که یک شخص (مشتری یا معامله گر)، یک کارگزار یا حتی کل بازار میتواند به صورت باز در سبد معاملاتی خود داشته باشد. این محدودیت توسط سازمان بورس و اوراق بهادار تعیین و ابلاغ میشود. 

 این قانون کمک میکند تا قدرت در بازار هدف اصلی از تعیین این سقف، جلوگیری از دستکاری قیمت و حفظ سلامت و شفافیت بازار است. توزیع شده و از ایجاد انحصار جلوگیری شود. 

نکته بسیار مهمی که باید به آن توجه کرد این است که این سقف برای کل موقعیتهای باز یک فرد در تمام قراردادها به صورت یکجا محاسبه نمیشود. بلکه این محدودیت به صورت جداگانه برای هر سررسید تعریف میگردد. 

در اصطلاح فنی، این محدودیت برای هر «زیرگروه هم ماه» (یعنی مجموعه ی تمام قراردادهای اختیار معامله یک سهم که تاریخ سررسید یکسانی دارند) اعمال میشود. 

به زبان ساده تر: فرض کنید برای قراردادهای اختیار معامله سهام «شستا» با سررسید آذرماه، سقف ۱۰۰۰ موقعیت برای هر فرد تعیین شده است. شما میتوانید تا سقف ۱۰۰۰ موقعیت باز در قراردادهای سررسید آذرماه شستا داشته باشید. اگر این سقف را پر کنید، دیگر نمیتوانید در قراردادهای همین سررسید (آذرماه) موقعیت جدیدی باز کنید. اما این موضوع مانعی برای شما جهت باز کردن موقعیت در قراردادهای شستا با سررسید دیماه یا هر سهم دیگری ایجاد نمیکند،زیرا هر سررسید سقف مجزای خود را دارد. 

 یکی از نکات بسیار مهمی که سرمایه گذاران بازار اختیار معامله باید همواره به آن توجه کنند، پر شدن سقف موقعیت های باز برای یک سررسید مشخص است. این اتفاق میتواند به طور مستقیم بر معاملات و استراتژی شما تاثیر بگذارد. زمانی که مجموع تعداد موقعیتهای باز خرید و فروش در قراردادهای یک سررسید به سقف تعیین شده توسط سازمان بورس میرسد (برای مثال، برای نماد اهرم این سقف ۲.۷۵۰.۰۰۰ قرارداد است)، بازار با محدودیت انجام معاملات فزاینده مواجه میشود و معاملات فزاینده متوقف می شوند. 

 هر معامله ای که منجر به افزایش تعداد کل موقعیتهای باز در آن سررسید شود. این شامل موارد زیر است: 

• ورود یک معامله گر جدید به بازار (چه در نقش خریدار و چه فروشنده). 

• افزایش تعداد قراردادهای یک معامله گر قدیمی که از قبل در آن سررسید موقعیت باز داشته است. در این شرایط، فقط معاملات کاهنده مجاز است: وقتی سقف پر میشود، تنها معاملاتی قابل انجام است که تعداد کل موقعیتهای باز را کاهش دهد. به این معاملات آفست کردن (Offsetting) یا بستن موقعیت نیز میگویند. به عبارت دیگر: 

• دارندگان موقعیت خرید: فقط میتوانند با ثبت سفارش فروش، تمام یا بخشی از موقعیتهای خرید خود را ببندند. 

• دارندگان موقعیت فروش: فقط میتوانند با ثبت سفارش خرید، تمام یا بخشی از موقعیتهای فروش خود را تسویه کنند. مثال: فرض کنید شما ۱۰۰۰ قرارداد اختیار خرید «شستا» با سررسید آذرماه را در اختیار دارید و سقف موقعیت های این سررسید پر شده است. در این حالت: 

• نمیتوانید حتی یک قرارداد دیگر به موقعیت های خرید خود اضافه کنید. 

• میتوانید ۱۰۰۰ قرارداد خود (یا کمتر) را بفروشید و از موقعیت خارج شوید. ریسک اصلی کاهش شدید نقدشوندگی مهمترین خطری که با پر شدن سقف موقعیتهای باز ایجاد میشود، کاهش شدید نقدشوندگی است. از آنجایی که هیچ بازیگر جدیدی نمیتواند وارد معامله شود و دارندگان فعلی نیز قادر به افزایش موقعیت خود نیستند، دایره خریداران و فروشندگان به شدت محدود میشود. شما برای بستن موقعیت خود، فقط میتوانید با کسانی معامله کنید که قصد بستن موقعیت معکوس شما را دارند. این موضوع پیدا کردن طرف مقابل برای معامله را دشوار کرده و ممکن است نتوانید موقعیت خود را در قیمت دلخواه یا به سرعت نقد کنید. چگونه با این ریسک مقابله کنیم؟ 

• رصد مداوم : همواره به آمار تعداد موقعیتهای باز سررسیدی که در آن فعال هستید توجه کنید. 

• اقدام پیشگیرانه : قبل از اینکه سقف به طور کامل پر شود، اقدام به بستن یا کاهش بخشی از موقعیتهای خود کنید.

 بخشی از قراردادهای باز خود را به سررسیدهای دورتر که هنوز با سقف فاصله زیادی دارند، منتقل کنید. سقف موقعیت های باز کارگزار علاوه بر سقف موقعیتهای باز که برای کل بازار تعیین میشود، یک نوع سقف دیگر نیز وجود دارد که مختص هر کارگزاری است. درک این موضوع برای انتخاب کارگزار مناسب و جلوگیری از ضررهای احتمالی، مهم است. هر شرکت کارگزاری دارای یک سرمایه و پشتوانه مالی مشخص است که در صورته ای مالی آن تحت عنوان حقوق صاحبان سهام دیده میشود. این عدد، نشان دهنده توانایی مالی و اعتبار آن کارگزاری است.

 سازمان بورس بر اساس میزان همین «حقوق صاحبان سهام»، یک سقف اعتباری برای هر کارگزاری تعیین میکند. این سقف مشخص میکند که مجموع موقعیتهای باز (به ویژه موقعیتهای پرریسکی مانند فروش اختیار معامله) که مشتریان آن کارگزاری میتوانند داشته باشند، تا چه اندازه است . مشکل زمانی به وجود می آید که یک کارگزاری بسیار محبوب و شلوغ میشود و مشتریان زیادی را جذب میکند، اما به همان نسبت، سرمایه و «حقوق صاحبان سهام» خود را افزایش نمیدهد. در این حالت:

 • تعداد مشتریان فعال و حجم معاملات آنها (خصوصاً در موقعیتهای فروش آپشن) به سرعت رشد میکند. 

• مجموع موقعیتهای باز مشتریان به سقف اعتباری که سازمان بورس برای آن کارگزاری تعیین کرده، نزدیک میشود.

 • در نهایت، کارگزاری «به سقف میخورد» و دیگر ظرفیتی برای ایجاد موقعیتهای جدید (مخصوصاً موقعیتهای فروش) برای مشتریان خود ندارد. این اتفاق میتواند مستقیماً به شما ضرر بزند. تصور کنید یک فرصت معاملاتی عالی برای فروش یک اختیار معامله پیدا کرده اید، اما وقتی سفارش خود را ثبت میکنید، با خطای "عدم اماکن معاملات فزاینده" مواجه میشوید.

 در این لحظه شما به دلیل یک محدودیت داخلی در کارگزاری خود، یک فرصت سودآور را از دست داده اید . سیستم معاملاتی کارگزاری به شما اجازه ایجاد موقعیت جدیدی که نیازمند اعتبار است (مانند فروش اختیار) را نمیدهد تا زمانی که سایر مشتریان بخشی از موقعیتهای خود را ببندند و ظرفیت خالی شود. سقف موقعیتهای هم جهت علاوه بر سقفهای کلی بازار و کارگزاری، سازمان بورس محدودیت دیگری را نیز برای هر شخص (چه حقیقی و چه حقوقی) در نظر گرفته است تا از تمرکز بیش از حد قدرت در دست یک معامله گر و احتمال دستکاری قیمت جلوگیری کند. این محدودیت بر اساس موقعیتهای بازِ همجهت تعریف میشود. 

نکته کلیدی در درک این قانون، تعریف "هم جهت" است. موقعیت های هم جهت به مجموعهای از قراردادهای اختیار معامله (چه خرید و چه فروش) گفته میشود که همگی از یک دیدگاه یکسان نسبت به آینده قیمت سهم پیروی میکنند، (چه دیدگاه صعودی و چه دیدگاه نزولی). 

• فروش اختیار خرید (Short Call): شما زمانی سود میکنید که قیمت سهم کاهش یابد یا ثابت بماند. 

• خرید اختیار فروش (Long Put): شما زمانی سود میکنید که قیمت سهم کاهش یابد. از نظر سازمان بورس، این دو موقعیت همجهت محسوب میشوند، زیرا هر دو بر پایه پیش بینی کاهش قیمت سهم اتخاذ شده اند.

• خرید اختیار خرید (Long Call): شما زمانی سود میکنید که قیمت سهم افزایش یابد. 

• فروش اختیار فروش (Short Put): شما زمانی سود میکنید که قیمت سهم افزایش یابد یا ثابت بماند. 

این دو موقعیت نیز با یکدیگر هم جهت هستند. عدد تعداد موقعیت باز (Open Interest) چه چیزی را نشان میدهد هر یک عدد در «موقعیت باز»، نشان دهنده یک جفت معامله گر است؛ یعنی یک نفر قرارداد را خریده و یک نفر که آن را فروخته است. بنابراین اگر عدد موقعیت باز در یک نماد ۱۰۰ باشد، یعنی ۱۰۰ قرارداد توسط خریداران نگهداری میشود و دقیقاً ۱۰۰ قرارداد هم توسط فروشندگان تعهد شده است. 

وقتی شما موقعیت خود را میبندید، دیگر هیچ حق یا تعهدی نسبت به آن قرارداد ندارید و سود یا زیان نهایی شما قطعی میشود. شما به دو روش اصلی میتوانید موقعیت خود را به «موقعیت بسته» تبدیل کنید.

 این رایج ترین راه برای بستن موقعیت، قبل از زمان سررسید قرارداد است. اگر موقعیت خرید باز داشتید، با فروختن «همان تعداد قرارداد»، موقعیت خود را میبندید. اگر موقعیت فروش باز داشتید، با خریدن «همان تعداد قرارداد»، از تعهد خود آزاد شده و موقعیت را میبندید. 

 در روز سررسید در صورت اعمال، قرارداد بسته خواهد شد. اگر اعمال فیزیکی یا آفست نکنیم چه قرارداد در سود باشد چه در زیان، سوخت خواهد شد. 

  از روی نمودار تغییر تعداد موقعیت های باز به تنهایی نمی توان چیزی را استنباط کرد. و زمانی می تواند به عنوان یه المان کمک کننده موثر باشد که همزمان به افزایش، کاهش و یا ثابت ماندن نمودار قیمتی دارایی پایه هم توجه کنید. 

• هر چه تعداد معاملات باز بیشتر باشد قرارداد از فعالیت و پویایی بیشتری برخوردار است و نقدشوندگی بالاتری دارد و برای انجام معاملات کوتاه مدت گزینه ی بسیار خوبی خواهند بود. 

 • زمانی که افزایش تعداد موقعیت های باز با کاهش قیمت ها هم زمان می شود به معنی آن است که افرادی که عادت به خرید در کف را دارند در بازار فعال شده اند. 

• زمانی که قیمت در یک فضای رنج قرار بگیرد ولی تعداد موقعیت باز در حال افزایش باشد در این حالت افرادی که رویکرد بلند مدتی دارند وارد می شوند و سفته بازان از ورود در این محدوده خودداری میکنند.

 نباید با دیدگاه سنتی حاکم بر بازار بورس به تحلیل بازار آپشن پرداخت؛ برای مثال، افزایش موقعیتهای باز (OI) در قراردادهای اختیار معامله، لزوماً به معنای پیشبینی افزایش قیمت پریمیوم آن قرارداد نیست. ما پیش از هر چیز به تحلیل دقیق "دارایی پایه" نیاز داریم. افزایش موقعیتهای باز میتواند دلایل متعددی داشته باشد که همیشه جهت دار نیستند؛ دلایلی همچون: 

• پوشش ریسک و بیمه کردن سبد دارایی 

• وجود هیجانات در بازار 

• داشتن دیدگاهی مبنی بر عدم صعود یا نزول پایدار